براى تأمين ارتباط با داخله از خيالاتى بود كه بارها مورد توجه قرار گرفت و يك بار هم چيزى نمانده بود كه به مرحلهء اجراء درآيد . راه‌سازى و حتى ريل‌گذارى نيز تا چند ميل از رشت شده بود ، اما اين موضوع را بايد در فصل ديگرى بحث كنم . عذرهاى شنيدنى كه ايران مىتواند عنوان كند علاوه‌بر بىعلاقگى موروثى كه نسبت به تأمين خير و صلاح واقعى خويش دارد ترس اين است كه با اين وسايل و تسهيلات كار تهاجم يك دولت خارجى يعنى روس آسان شود . اين نگرانى بىاساس نيست ، ولى گمان نمىكنم عذرى آبرومند يا موجهى باشد . كشورى كه از روى قصد و عمد به عجز و ترس خود اعتراف دارد مآلا در همان دامى كه از اين راه فرامىافكند فرو خواهد افتاد . بعلاوه روسيه چنان آسان از راه‌هاى ديگر امكان تهاجم به ايران را دارد كه اقدامات اصلاحى در اين حدود كه يكى از آن راههاست تأثير عمده‌اى در رفتار او نخواهد داشت . خيالات دولت روس دربارهء گيلان و مازندران - در هرحال به مطلبى باز - آمده‌ام كه اين فصل را با آن به پايان خواهم رسانيد و آن خيالات دولت روس نسبت به ولايات شمالى و جاى احتمالى اين نقشه در برنامه‌هاى سياسى اوست . ترديدى نيست كه از روزگار اشغال موقت گيلان در دورهء پطر كبير بوسيلهء قواى روس آن دولت همواره نگاه حسرت‌آميزى بر متصرفات سابق خود در كرانهء جنوبى درياى خزر داشته است و اين نكته هم به هيچ‌وجه مكتوم نيست كه هروقت شاه در صدد كارى قرين استقلال رأى و يا مساعد به حال انگلستان برآمده است ، حضرات آن واقعهء گذشته را به او خاطرنشان و تكرار آن را تهديد كرده‌اند . وانگهى جاى شك و گمان نيست كه روسيه مىتواند با آسانى نيروى خود را در رشت يا گز بدون برخورد با مانع نظامى پياده كند و بالاخره شايعه اين است كه در طرح محرمانهء معروف ژنرال كوروپاتكين كه حالا حاكم كل ناحيهء ماوراء بحر خزر است در سال 1885 كه نقشهء رسمى روس جهت هجوم به هندوستان شناخته شده است ، دست‌يابى بر گيلان و مازندران و خراسان و آذربايجان از شرايط ضرورى اجراى قسمتى از عمليات